ФИФI ФЫМЫГЪЭПУД, ФИ IЕЙ ФЫМЫГЪЭПЩКIУ

АДЫГЭ ПСАЛЪЭ

ЗэныбжьэгъуитI

2014-02-05

  •    Хэку зауэшхуэм ипэкIэ, 1937 — 1938 гъэхэм, ди адэм Сэлихь жари балъкъэр ныбжьэгъуфI иIащ Жэмтхьэлэ щыщу. Ар гъэ къэсыху шыдыгукIэ къакIуэрт ди жылэм, кIэртIоф къишэрти, нартыхукIэ, джэшкIэ ихъуэжырт. Ди унэрат ар здекIуалIэ хабзэр. Псыгуэнсуми къахуэхъурт кIэртIоф бэв, ауэ Сэлихь ейр нэхъ пасэу къэкI кIэртIоф лъэпкъыфIым хуэ­дэт икIи хьэлыуэти, абы къыхэ­кIыу цIыхур ежэрти яфIэ­фIыпсу яхъуэжырт. Iуэху лъэпкъ ямыIэми, ауэ зэрылъагъун къудей щхьэкIэ зэ­кIэлъыкIуэрт ди адэмрэ абырэ.
  •  
  •    Си нэгу щIэтщ Сэлихь и шы­дым къилъ­хуа шыд шыщIэ цIыкIур и гъусэу зы гъэ къызэрыкIуауэ щытар. Хьэблэ сабийр «ду» жиIэу дызэхуэсри къэдухъуреихьауэ тфIэгъэщIэгъуэну деплъырт шыд шыщIэм: хэти удз Iэрамэ хуеший, ди гъунэгъу, си ныбжьэгъу Кушыку я унэм щIолъэдэж, мэжаджэ Iыхьэшхуэ къыщIехри шыд шы­щIэм жьэдеIу. ЩIалэ цIыкIухэм ящыщ зы абы йошхыдэ: «Ей, апхуэдиз абы жьэдэхуэнукъым — тIэкIу-тIэкIуурэ къыпыпщIы­кIыурэ егъэшх!» Пкъом епха шыд анэр, и быным тегужьеикIауэ, ныкъуакъуэрт, кIапсэр зэпичыным хуэдэу.
  •    Апхуэдэу Сэлихьрэ ди адэ Уардэщы­къуэрэ зэныбжьэгъуащ, зэкIэлъыкIуэу, шыгъу-пIастэ зэдашхыу, зэпэIэбэу, я гъуркIи я цIынэкIи зэрыщIэу. Хэку зауэш­хуэр къэхъейри, зэныбжьэгъуи­тIым я зэкIэ­лъыкIуэным пичауэ щытащ. Зэгуэрым ди адэм шыза­къуэгум жэм щIещIэри, си ныбжьэгъужьым зыгуэр къыщыщIами сщIэркъым жери, тредзэри макIуэ Жэмтхьэлэ. МахуитI докIри къокIуэж хуабжьу нэщхъейуэ. «Уэлэхьи, — жи, — Сэлихь и Iуэхур мыщIагъуэ. Я щIалитIыр зауэм дашащ, и щхьэгъусэ Санят, ар и гум щIыхьащэри, сымаджэ хьэлъэ хъуауэ хэлъщ, лIыжьым хуэпщэ­фIэн къудеи иIэкъым».
  •    Абы и ужькIэ нэмыцэри къос, мазэ бжыгъэкIэ ди щIыпIэм итауэ дахуж. И ныбжьэгъум и Iуэху зытетыр ди адэм имыщIэу, цIыху­ми, зауэ зэманти, я щхьэр я Iуэхуу екIуэкIырт. 1944 гъэм и мэ­къуа­уэ­гъуэ мазэм и зы пщэдджыжь гуэрым ди адэр жьыуэ дэкIат, щхьэлым кIуэну. Къуа­жэ Советым и унэм блэкIа къудейуэ и щIыбагъымкIэ зыгуэр къыщо­джэ: «Уардэщыкъуэ», — жери. КъызэплъэкIмэ — Сэлихьт. Зэщы­гу­фIыкIынтэкъэ мо куэд щIауэ зэрымылъэгъуа зэныбжьэгъуитIыр, гуфIэу IэплIэ зэхуащI, зэщIоупщIэ.
  •    — Мыр сыту жьыуи укъежьа нобэ, Сэлихь? Удаша си гугъэри, куэдрэ сринэщхъеят, сыту фIыт укъызэрынар.
  •    — Къэнахэр дыдашыж мыгъуэ!
  •    КъызэрыщIэкIымкIэ, ди къуажэ Советым жэщым къашэри абы нэху къыще­кIат ахэр, лэжьапIэ унэм и кIэлындорым тесхэт, телъхэт. Унэ бжэIупэм Iутт ахэр къызэраша «Студебеккер» машинэшхуэр. Тхьэм ещIэ — къыкIэрыхуахэр, ямыгъуэтахэр зэщIакъуэ­жыху, абдеж пIалъэкIэ къыщызэтеувыIауэ къыщIэкIынт.
  •    А зэхихам ди адэр хуабжьу игъэнэщ­хъеящ.
  •    — Санят пщIыгъу?
  •    — НтIэ, модэ кIэлындорым тесщ.
  •    — ФынакIуэ ди унэ, тIэкIу федзэкъэнщ.
  •    — Ядэну пIэрэ?
  •    ХъумакIуэхэм е гу лъамытарэ, е къафIэ­мыIуэхуарэ, сытми зэщхьэгъусэхэр унэм къишэри, ди анэм иIэрати, шху, кхъуей, мырамысэ къахутригъэуващ. Хьэ­щIэхэр ныкъуэшхэу здэщысым, пщIантIэм къыдохьэ сэлэт гуэр, и фочыр гъэпкIарэ хъуанэ-цIанэу.
  •    — ЖытIатэкъэ зэрамыдэнур! — гужьеяуэ къыщолъэтыж Сэлихьрэ и щхьэгъусэмрэ.
  •   А зэманым ди унэ лъагъунлъагъу къа­гъэкIуэжауэ щIэст Совет Сою­зым и ЛIы­хъужь хъуа си шынэ­хъыжь Михаил. КIий-гуо ма­къыр, псалъэ гуемыIухэр щызэхихым, адрей пэшым къыщIокI:
  •    — Къэхъуар сыт?
  •    Зи бгъэм «Дыщэ Вагъуэ» медалыр хэлъ зауэлIыр щилъагъум сэлэтыр къэуIэб­жьащ.
  •    — Къысхуэгъэгъу, ныбжьэгъу Совет Союзым и ЛIыхъужь! — зеу­щэхуж унажэ къэкIуам.
  •    — КIуэ, гъэзэж, тIэкIу едзакъэмэ, сэ нэсшэжынщ Советым.
  •    — ГурыIуэг­ъуэщ, — сэлэтым зи­гъэкIэра­хъуэри псынщIэу ди пщIантIэр къибгынащ.
  •    А махуэра хьэмэрэ етIуанэ пщэдджы­жьыра, къуажэ Советым и бжэIупэм щыт машинэм балъкъэрхэр ирагъэтIысхьащ, мэлым хуэдэу зырызыххэу ябжурэ. Ди анэм зэрилъхьа гъуэмылэр Сэлихь Iэ­щIелъхьэри ди адэм IэплIэ хуе­щIыж:
  •    — Гъуэгу махуэ, си ныбжьэгъу, сыхьэтыфI Тхьэм фыхуишэ! Мэлищэ щIакъуэн­шэ хъуркъым, ауэ фэ сыт фи лажьэ? Согугъэ Iуэхур зэхагъэкIыу мыгувэу къэвгъэзэжыну.
  •    Ди адэм и нэпс къыщIэкIауэ япэу щыслъэгъуар а махуэрт.
  •    Балъкъэрхэр зэрыс машинэр ежьэри, ди къуажэкIэ еуэкIыпIэм нэсыху, жылэм дэсхэр зэхэтащ — цIыхухъухэм я щхьэр егухарэ хэп­лъэу, цIыхубзхэр гъыуэ-бжэуэ.
  •    ИужькIэ къызэрысщIамкIэ, Сэлихь и щIалэ нэхъыжь Жэмал полковник хъуауэ щытащ. Ар щы­хэкIуэдащ Сталинград деж. Сталинми хуатхат Сэлихь и уна­гъуэр хэкум зэрыхуэпэжыр, и къуэхэм лIыгъэ зэрахьэу фронтым зэрыIу­тар иту, я хэку къагъэ­кIуэжыну лъаIуэу, арщхьэкIэ письмом жэуап иIакъым.
  •    Абы и ужькIэ зэрылъагъужа­къым зэныбжьэгъуитIыр, Сэлихь Къэзахъстан жы­жьэм щыщIалъ­хьащ, куэд щIащ ди адэ Уардэщыкъуи дунейм зэрехыжрэ. Ауэ а тIум яку дэлъа ныбжьэгъу­гъэр, мазэ зытIу зэрымылъэгъуамэ, зэхуэзэшу зэрыщытар, зым адрейр игъэпэжу къызэрызэдэгъуэ­гу­ры­кIуар нобэми си нэгум щIэтщ.
  •  
  • ЯХЭГУАУЭ Берд.