ФИФI ФЫМЫГЪЭПУД, ФИ IЕЙ ФЫМЫГЪЭПЩКIУ

АДЫГЭ ПСАЛЪЭ

Зауэм гущIэгъу ищIэркъым

2014-02-04

  • Сыту зауэ гущIэгъуншэт Хэкум и къурмакъейр щызубыдыкIар! ТхьэмыщкIагъэ, лIэ­ны­гъэ, гуауэ, нэпс — аращ абы лъэпкъым къыхуихьар. Лажьэ зимыIэ цIыхухэр хэкIуадэрт, сабийхэр, цIыхубзхэр щIэ­гъэ­къуэ­ныншэу къанэрт. А псор илъэгъуащ си анэшхуэм и анэ Кубра.
  •  
  • Щад Чопей

    Ар щыпсэуа Мэлгъэбэг къуажэ цIыкIум «и нэгу» щIэкIам теухуащ мы тхыгъэр. Абы сыщызыгъэгъуэзар си анэмрэ си анэшхуэмрэщ.

  • Мэлгъэбэгыр Осетие Ищ­хъэрэ-Алание Республикэм хеубыдэ, ауэ къуажэр зыухуауэ щытар Тэрч районым хыхьэ Къаншыуей къуажэм икIа цIыхухэрт. Узэхъуэпсэн хуэдэт щIыпIэр: губгъуэр занщIэт, хуитт, щIыдагъэ зы­щIэлъ щIыналъэт. ЦIыхухэм яхуэ­фIын хъуат щIыпIэр. Жызумей, мыIэрысей, пхъэгу­лъей, кхъужьей жыг хадэхэр зэ­рагъэпэщат. Къуажэр зыухуахэм яхэтащ си анэшхуэм (Зафирэ) и адэ-анэ Щад Чопейрэ Кубрарэ. Чопей, Щад Мырзэ и къуэр, бригадиру илъэс куэдкIэ колхоз лэжьы­гъэм хэтащ. ЦIыху гуапэу, угъурлыуэ щытауэ жаIэж ар. Кубра (Мэкъуауэхэ япхъут) цIыху вэгъзэгъыу, псоми хуэIэзэу къэгъуэгурыкIуэрт. КъурIэн еджэрт, диныр иIыгът, апхуэдэуи дэным хуэIэкIуэлъакIуэт: уагъэ ищIт, цIыхухъу джанэ, цей, бащ­лъыкъ, хъыдан вакъэ идт. Жэмыфэ, хывыфэ игъэгъурти, ахэр вакъэ лъэгу ищIырт. Чопейрэ Кубрарэ Мэлгъэбэг унагъуэ щыхъуат, быних зэдагъуэтауэ яIэт. Си анэшхуэм и анэм зы шыпхъурэ зы дэлъху­рэ иIащ — Хъамсинэрэ Мусэррэ… Сэри мы хъыбарым си гукъэкIыж кIапэлъапэхэм сыхуешэж. Дыгъуасэ хуэдэщ ар — иджыри сысабийуэ Мэлгъэбэг сыздашэжамэ, пэшым сыщIэлъадэрти, пIэкум ис бабэ (Кубра арат дызэреджэр) IэплIэ есшэ­кIырт… ЩIыб хьэ­ку­кIэ игъажьэу щыта щIак­хъуэ IэфIыр-щэ?! Ари куэ­дым ягу къинащ.
  • Зауэр къэхъеяуэ цIыхухъу­хэр щыдашым, Чопеи япэ итхэм ящыщу зауэм Iухьащ. Тэрч Iуфэм кхъуафэжьейкIэ Iуа­шырт цIыхухэр. Чопей и лъакъуэ лъэныкъуэр абы иригъэувауэ, мыдрейр иджыри щIым тетт Кубра уэсят къы­щыхуищIам: «Мы зауэ дыз­дэ­кIуэр щIэх иухыну къы­щIэ­кIын­къым, ди къэралыр сыт хуэдэ къэралу къанэми, ди сабийхэм зэрып­ху­зэфIэ­кI­кIэ щIэныгъэ егъэ­гъуэт, си анэри Iэ­щIыб умыщI, си фэеплъу ар лъа­гъу».
  • Кубра

    Куэд дэмыкIыу Кубра и дэлъху за­къуэри зауэм дэ­кIащ.

  • Зауэр къэхъеиным и пэ илъэсым Чопей гъавэ берычэт кърихьэлIэжат. Ар зыщIыпIэ щы­гъэ­­тIылъын хуейтэкъэ?! АпхуэдизкIэ цIыхухэр зауэм игъэ­гужьеяти, яIэу хъуар ягъэпщкIурт, щIатIэрт. Кубраи и закъуэ къа­рукIэ мащэ тIощIрэ тIурэ къи­тIат абы щыгъуэм. Абыхэм гъавэр иригъэзэгъат. Апхуэдэ гъэтIылъыгъэр мыхъуатэмэ, сабийхэр шхын щхьэкIэ зэ­телIэнут.
  • 1942 гъэм и бжьыхьэрщ нэмыцэхэр Мэлгъэбэг къыщыдыхьар. Къуажэм къыдэна жьы­кIэфэкIэхэм я унафэкIэ, жылагъуэм и гъунэм щежэх Курп псы Iуфэм псоми зыща­гъэпщкIуащ. Псы цIыкIур зыдэт бгыр нэпкъ задэт, лъагащэти, уеплъыхамэ, укъигъэшынэрт. Жылэдэсым хэхауэ лъэс лъагъуэ цIыкIу яIэт абы иридыхьэу. ГъэщIэгъуэнратэкъэ, зэрыдыхьэуи къызэры­дэ­­кIыжуи а зы гъуэгурт щы­Iэр. Си анэм къызэрыз­жи­Iам­кIэ, а псыр шыугъэт, гъуабжэт, арщхьэкIэ къуажэдэсхэм ираф­ри зэрыжьыщIэри арат. Псым ефэн и пэ къихуэу, шэ кружкэ хакIэрти, ягъэжабзэрт, жьыщIэнумэ, япэ щIыкIэ пхъэ яжьэ хакIутэрт. Бгыр гъуэмб-гъуэмбурэ щIатIыкIри, цIыхухэм зрагуэшащ. Арщхьэ­кIэ, пшапэр зэхэуауэ кхъу­хь­лъатэ блэлъэтыжым ла­гъым къридзыхри, бгыр къыгуи­гъэуащ. ЯтIэ къещэщэххэм цIыхухэр щIиубыдэрт, щIипIы­тIэрт, гузэвэгъуэр къалъэIэ­сат. А дакъикъэхэм си анэшхуэм и анэ Кубра и бынхэр и гъусэу бгъуэнщIагъ ящIам щIэст. Кубра и куэщIым иса хъы­джэбз цIыкIуитIыр, ипхъу нэ­хъыжьхэр, ятIэ къещэщэхам къыщIихыжащ. ЦIыхухэм къэ­хъуар къагурымыIуащэу адэ-мыдэкIэ щызэхэзежэрт, я щхьэр зэрахьэрт. Кубраи и щIалэ нэхъыщIэр игъуэты­жыр­тэкъыми, гузэвэгъуэр къылъэIэсауэ, къижыхьырт. Зы зэман щIалэ цIыкIум и лъэдакъитIыр щIым къыщIэщу елъагъу. Анэр сабий лъакъуи­тIым къокъу, мэгъуэг. Бзылъхугъэ гужьеям къуажэдэс лIыжь гуэр къыдэIэпыкъуауэ жа­Iэж. ЦIыхубзыр абы Iуигъэ­кIуэтри, щIалэ цIыкIур къы­щIитIыкIыжат. Псэууэ къы­зэрыпщIэн дунейм теттэкъым ар: и жьэми и пэми ятIэр изт, езыр фIыцIабзэ ­хъуат. Сытми, къагъэбэуэжащ сабийр.
  • Кубра и бынхэм яхэсу.

    ИкъукIэ цIыху куэд хэкIуэдат а жэщым. Пщэдджыжьым хьэдэхэр Курп щыщIалъхьащ. ЦIыхухэр я унэ хуэмурэ екIуэ­лIэ­жырт, нэгъуэщI сыт ящIэнт?! КIуэжми, унэхэм нэмыцэр щIэст, хэгъэрей зыща­щIауэ. Си анэшхуэм Iэпэтэр­мэш­кIэ нэмыцэм гуригъэIуащ здэкIуэн нэгъуэщI зэримыIэр, сабий сымаджэ зэрыIэщIэ­лъыр. Езыхэр лIитху хъууэ пэш нэхъ хуитым зыщIагуэ­шат, цIыхубзым и бынхэр и гъусэу пэш цIыкIум щIагъэ­хьэжащ. Сабий гужьеяхэр зэ­щIэгъуагэрт, шхэну хуейт. А псом цIыхубзри игъэгу­жьейрт, ауэ зиIыгът. «Фымыгъ», — жиIэу еIущащэрт Кубра быным. Ауэ, нэмыцэхэр зэман-зэманкIэрэ я фочыр гъэпкIауэ къащхьэщылъадэрти, Iуэхур нэхъ гузэвэгъуэ хъурт. Апхуэдэххэу нэху ягъэ­щащ. ЗанщIэуи Кубра сабийхэр зэщIикъуэри, и щхьэр пщIан­тIэм дихащ. Къуажэм дэс я унэкъуэщ лIыжь гуэр деж йокIуалIэ ар: «СыздэкIуэн сиIэкъым, си сабий сымаджэм и псэр пытыху нэхъ мыхъуми сыщы­гъэIэ», — жеIэри. Зи щхьэ къе­зы­­хьэлIа цIыхубз дэIэпы­къуэ­гъун­­шэр лIыжьым дауэ игъэ­щIэхъунт?! ТIакъ и уна-гъуэм махуиблкIэ щыIащ Кубрарэ и бынхэмрэ. Махуибл нэужьым сабий сымаджэм и псэр хэкIащ. ЦIыху гуапэт, гу­щIэ­гъу зыхэлът, жумартт бзылъ­хугъэр зэкIуэлIа зэщ­хьэ­гъусэхэу Щадхэ ТIакърэ Фа­тIимэт­рэ. А зэманым апхуэдэ цIы­ху­гъэ зыгуэрым кIэ­лъы­зеп­хьэфыныр лIы­гъэш­хуэт.

  • Нэмыцэр зыдэужьгъа къуа­жэм псэупIэ щыщамыгъуэтыжым, цIыхухэр зэбгрыкIауэ щытащ, зэрыпхъуакIуэхэр здынэмыса щIыпIэ къа­лъыхъуэу, я благъэ, Iыхьлы­хэм деж екIуалIэу. Кубраи и быныр къыздищтэри, Хьэп­цIей къуажэм кIуащ, и Iыхьлы Къущхьэбий ФIыцIэхэ екIуа­лIэри, нэмыцэр щIына­лъэм икIыжыху абы щыIащ.
  • 1943 гъэм и бжьыхьэм ди дзэм нэмыцэр Мэлгъэбэг дихужащ. Гугъу ехьа жылэм я лъап­сэхэм ягъэзэжт, ауэ къуа­жэм зыри хэлъыжтэкъым: унэхэр зэтекъутат, джэд-къази гъави щыIэжтэкъым. Си анэшхуэм и анэм и пщIантIэм лагъымищ къыдэхуат, сытыт абыхэм къахуэнэжынур?! Зэрыкъуажэу лъапсэрыхыр къахуэкIуами ярейт. ЦIыхум я нэгум къищыр нэщхъеягъуэрэ гузэвэгъуэрэт, гуфIэкIи ящы­гъупщэжа хуэдэт, уеблэмэ псэлъэну гукъыдэж яIэж­тэ­къым.
  • Ауэрэ зауэм зэтрикъута колхозыр яухуэжу щIадзащ, къела цIыхухъухэми къагъэзэжырт. Ауэ абыхэм яхэттэ­къым Кубра и щхьэгъусэ Чопеи и дэлъху Мусэри. Куэдрэ пэплъащ бзылъхугъэр, нэ­гъуэщI мыхъуми, языхэзым къи­гъэзэжыным. Ауэ ар гугъэ къудейт… Къагъэзэжакъым. ЦIыхубзым гъащIэм и IэфIыр щыгъупщэжат, гукъыдэж хуи­Iэж­тэкъым дунейм. Арщ­хьэ­кIэ, и щхьэгъусэм и уэсятыр и гум къридзэжырти, и бгыр щIикъузэжырт.
  • Зауэ нэужьым дунейм ехыжащ Кубра и хъыджэбз етIуанэр. Быным я нэхъыжь Зафирэ и еджэныр зэпыуащ — губгъуэм илэжьыхьын ­хуейт. ИужькIэ, си анэшхуэ Зафирэ дэрбзэр IэщIагъэр зригъэгъуэтыжри, къуажэри-жылэри къыхуэкIуэу лэжьащ. Гугъуехьым щышынакъым ар. ЦIыху гуащIафIэ, гуапэ, гу­лъытэ зиIэ… апхуэдэущ си анэшхуэр зэрыслъагъур. Зое, Зафирэ къыкIэлъыкIуэм, Къаншыуей къуажэм курыт еджапIэр къыщиухащ. Сыт щыгъуи цIыху жанщ, гуапэщ. Ещанэ хъыджэбзыр, Феня, «ФотIатIэкIэ» дызэджэр, цIыху угъурлыт, сабий фIыуэ илъа­гъут. Арагъэнт егъэджакIуэ щIэхъуари — сабийм зэрепсэлъэн хуей бзэ Iурылът. Феня Щокъулхэ исащ, и Ахърэтыр нэху Тхьэм ищI. Кубра и къуэм, МитякIэ дызэджэм, Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым и агроном къудамэр къиухащ. Илъэс куэдкIэ Опытнэ станцым щылэжьащ.
  • Щхьэгъусэр зауэм щыдэ­кIым къыхуищIа уэсятыр игу ихуакъым Кубра. Быным щIэныгъэ, IэщIагъэ яригъэгъуэтащ, гъуэгу зырыз тригъэуващ. «Си фэеплъу си анэр лъагъу» — Чопей и псалъэхэр итт Кубра и тхьэкIумэм. Щхьэгъусэм и анэми кIэ­лъып­лъыжащ ар. Мэлгъэбэг къы­щы­щIэдзауэ Къаншыуей нэс лъэсу кIуэрти, фызы­жьыр зыхуей хуигъазэрт, лъапсэм илъ Iуэхур ищIэрт.
  • Жьыбгъэ шынагъуэу къы­къуэури, мы зауэжьым лъэпкъыр иудыныщIащ. Сыту цIыху гъащIэ куэд здихьа абы.
  •  
  • БАГЪЭТЫР Луизэ.