ФИФI ФЫМЫГЪЭПУД, ФИ IЕЙ ФЫМЫГЪЭПЩКIУ

АДЫГЭ ПСАЛЪЭ

Лъапсэрых

2013-09-14

  • Романым щыщ пычыгъуэ
  • Лабэ Iуфэ къыщежьауэ, дзэр къокIуатэ: хэт лъэсщ, хэт шущ, шыгури выгури гъунэжщ, топхэри къыздалъэф. Абазэхэ шухэр лъагапIэм тетщ, Щхьэгуащэ псыхъуэм къыдэужьгъауэ къэкIуатэ дзэм хо­п­лъэ­ри. Фоч, къэлат уэ макъхэр къоIу, сэлэтхэм я сэшхуэхэр, къамэхэр дыгъэм полыд. Генерал Филипсон офицерхэм яжриIэ зэпытщ: «Абазэхэм фахуэсакъ, фа­те­мыплъэкъукI!»
  • Генералым и унафэщи, дзэм уэрэд къыхадзэ, уэрэдыр Хуарзэ, Хьэджэхъу, Кхъужьыпс тIуащIэм дэс жылагъуэхэм ноIус, нэхъ жыжьи мэIу…
  • Шейх Щамил и нэIибхэр - Мыхьэмэт-Iэминрэ Хьэжы-Муратрэ

    Мыхьэмэт-Iэмин и нэ плъызауэ дзэм хоплъэ. Уахэплъэ щхьэкIэ, дэнэ щыпщIэн урысыдзэм къыпхуамурадыр — аращ нэIи­бым хузэхэмыхур. Щамил и унафэкIэ къэкIуащ нэIибыр Абазэхэм — цIыхур зауэм хузэ­щIиIэтэн къалэнщ и пщэ дэлъыр. Хасэм и пащхьэ ихьэн хуейщ — пхузэхуэ­шэсын ари?.. Абы игъэ­гу­мэ­щIу шэсыжащ Мухьэмэт-Iэмин. Дагъыстэным щы­хъы­бархэми щыгъуазэкъыми, игу ныкъуэнкъэ абы щхьэкIи…

  • Щамил и хъыбар къэ­Iуащ. Дагъыстэным къикIа шум къыжриIащ Щамил урысхэм зэрызаритар. Заритами, псэущи, Алыхьым и шы­курщ — игу егъэфI нэIибым. ИмыщIэр езым и Iуэху зэрыхъунурщ — абы егъэгузавэ. Абазэхэхэм я хасэр щIэх дыдэ зэхыхьэнущ — сыт хасэм яжри­Iэнур? Хьэмэрэ ящибзы­щIын — зытриубыдэнур ищIэр­къым.
  • Мыбэлэрыгъмэ, нэ­хъыфIщ: и щхьэхъумэр къри­джэри, и пщэ дилъ­хьащ:
  •  — Дагъыстэн шур Лабэ зэ­пры­шыжи, утIыпщыж…
  • Шум къыхуихьа хъыбарым абазэхэхэр щымыгъуа­зэмэ нэхъ къищтагъэнщ…
  • Щамил къехъулIаращ нэIибым и щхьэм имыкIыр. Ара езыми къыщIэлъыр? Абазэхэхэм яхэкIыжрэ зитмэ, нэхъ тэмэмкъэ? Щамил зитащ — яукIакъым, тхъапIэ яшащ. Щамил нэхърэ нэхъ хахуэ езыр?! И щхьэр абазэхэхэм зэрахихыным егупсысыпхъэщ. И чэзу хъуащ. Ауэ апхуэдэ мурад зэриIэр къыдащIэмэ, абазэхэхэм къелынукъым — абыи шэч къытрихьэркъым нэIибым. «Генералым зыхуэгъэзэн хуейщ япэщIыкIэ» — абы триубыдэнми щощтэ. Филипсон мафIэ къащIидзащ абазэхэхэм — уи щхьэр абы и Iэмы­щIэ иплъхьэ хъурэ: уи кIэр бжыхьым дэпхуэжауэ аращ итIанэ. УаIэщIэкIуэ­дэнщ абазэхэхэм. Адыгэм я псэлъафэкъэ: псэр ящэри, напэр къащэху. Си напэри темыкIауэ, си щхьэри хэзмылъхьауэ сахэкIы­жы­фа­тэмэ, нэгъуэщI сыхуейтэ­къым… Зэгупсысын и ма­щIэ­къым нэIибым. Генералым дзыхь хуимыщIмэ, езы пащтыхь дыдэр Кавказым къэкIуэнущи, абы и пащхьэ ихьэмэ, и Iуэху нэхъ дэкIын­кIэ хъунт. Дапщэщ ар къыщысынур? Генералым зы­хуи­гъэзэнщ япэщIыкIэ…
  •  
  • ***
  • Генерал Филипсон

    Зы шу зыщIигъури, Мы­хьэмэт-Iэмин гъуэгу те­хьащ. Хьэджэхъу шытхым щхьэ­дэха къудейуэ, къэзакъ шухэм яIууащ.

  • — Фыхэт, дэнэ фыкIуэрэ? — къеупщIащ къэзакъхэр.
  • — Мыхьэмэт-IэминкIэ зэ­джэ нэIибыр сэращ, фи генералым деж сынэвгъэс.
  • Филипсон хъыбар ира­гъэ­щIащ. Генералым и фIэщ хъуакъым:
  • — ПцIы иупс хъунщ, — жери. — Зыгуэрым хэвгъэзэры­хьагъэнщ.
  • — Хэдгъэзэрыхьакъым, — жраIащ генералым. — Абазэ­хэхэм я нэIибращ. Къып­IущIэн фIэигъуэщ.
  • — Къевгъэблагъэ-тIэ,- унафэ ищIащ Филипсон.
  • НэIибыр ирагъэблэгъащ. Генералым зигъэгувакъым: и фащэр зыщитIагъэри, нэ­Iи­быр зыщIэс пэшым щIы­хьащ.
  • — Еблагъэ, нэIиб. Сытым укъытхуихьа? ХьэщIэ ут­щIынщ…
  • — ХьэщIапIэ сыкъэкIуа­къым, — жиIащ Мыхьэмэт-Iэ­мин, къызэфIэувэри. — Iуэху пхузиIэщ, зи щIыхьыр ин. Ди закъуэ дызэпсалъэмэ ар нэхъ сфIэигъуэщ.
  • Офицерхэми нэIибым и гъусэ щIалэми лъэныкъуэ зрагъэзащ. НэIибым и гъусэ щIалэм, Мырзэбэч, и гуа­пэ хъуакъым пэшым къы­зэ­ры­щIагъэкIар.
  • — СынодаIуэ, нэIиб. Сытым укъытекIухьа? — жиIащ ге­нералым.
  • — Нобэкъым уэрэ сэрэ ды­щы­зэрыцIыхур. Дзыхь уэзгъэзащи, сыкъызы­текIу­хьар сыбзыщIыжынкъым. Дагъыстэным къыщы­хъуам ущыгъуазэщ. Сэ сы­къы­щIэкIуар уи IэмыщIэ зислъхьэн щхьэкIэкъым, — жиIащ Мыхьэмэт-Iэмин. — Дызэ­гу­рыIуэн щхьэкIэщ сы­къы­щIэкIуар. Абазэхэхэм я цIэкIэ сыкъэкIуащ, абыхэм сралIыкIуэщ. КIыхь­лIыхь зумыгъэщIмэ нэхъ къэсщтэнущ. Iуэху пIэщIэ­гъуэщ.
  • Генералыр Мыхьэмэт-Iэмин къеплъащ. Тхьэм ищIэнщ зэгупсысар. Зыпэмыплъа Iуэхущ нэIибым кърихьэлIар. «Лъы игъажэ нэхърэ ифI зыкъришэжмэ, нэхъ фIэзахуэ хуэдэщ, — егупсысащ генералыр. — Щхьэ къыгурымыIуэрэ аба­зэ­хэхэр Урысейм зэрицIы­хур — аращ къыщыщIэдзэн хуейр…»
  • -­ Дызэзауэ нэхърэ ды­­-­зэ­фIмэ, сфIэтэмэмыр аращ, — жиIащ Филипсон. — Урысеймрэ Тыркумрэ Адрианополь зэрыщызэгурыIуэ лъандэрэ абазэхэхэр Урысейм щыщ хъуащ — абы ущы­гъуазэщ уэ. Iэщэр ягъэ­тIылърэ я пIэ итIысхьэжмэ, абазэхэхэр зыми зэхэзе­хуэн ищIынукъым, фэри Урысейм фрицIыхущ — ар къа­гурыIуэн хуейщ абазэхэхэм. И чэзу хъуакъэ?
  • — Си псалъэр ескъухыжынукъым, сыкъыщIэкIуар сыбзыщIыжын муради си­Iэкъым, генерал. СывэувэлIэн щхьэкIэщ сыкъы­щIе­жьар. Ар къызэхъулIэну­къым абазэхэхэмрэ фэрэ фы­зэгурымыIуауэ. Абазэхэхэр утыкум къизнэ хъунукъым, кIэбгъу зысщIы­жауэщ зэрыжаIэнур, си щхьэр къахэсхмэ. Абазэхэхэмрэ фэрэ фызэгурыIуауэ тхылъ къызэти, шэч къыс­хуащIынукъым. Уэращ си щхьэр зэсхьэлIэнур, — жи­Iащ нэIибым.
  • — Iэщэр ебгъэгъэтIы­лъыж­рэ абазэхэхэр я пIэ иб­гъэ­тIыс­хьэжыфмэ, псалъэ узот уи щэхур сыбзыщIынкIэ. Абазэхэхэм шэч къыпхуез­гъэ­щIынкъым. Мыр Iуэху цIыкIукъым, уэри къыб­гу­ро­Iуэ ар, апхуэдэ лъэбакъуэ щыпчакIэ, — зрилъэфыхьащ генералым.
  • — Iуэху пIэщIэгъуэщ, уи щхьэм селъыт, генерал.
  • — СэркIэ зэфIэкIын Iуэхуу си гугъэкъым мыр, — жиIащ генералым.
  • — Тифлиси Бытырбыхуи щыгъэгъуэзэн хуейщ. Тхылъ едгъэхьын хуейщ Тифлиси Бытырбыхуи. ДызэрызэгурыIуам щыхьэт техъуэ тхылъ.
  • — Апхуэдэ тхылъ згъэ­хьэ­зы­ракIэщ, — жери нэIибым тхылъымпIэ напэ генералым хуишиящ. ЗаулкIэ зи­Iэжьэри къыщIигъужащ. — Сэ схузэфIэмыкIынумкIэ укъэзгъэгугъэнукъым, ап­хуэдэ хьэл сиIэкъым. Мыр хьэрыпыбзэкIэщ зэрытхар. ДызэрызэгурыIуэм щыхьэт тохъуэ, урысыбзэкIэ зэребгъэдзэкIмэ, шэч къытеп­хьэжынкъым.
  • — УрысыбзэкIэ зэддзэкIауэ ныпIэрызгъэхьэнщ, пщэдей нэхъ пIалъэ къыхэзгъэ­кIын­къым, — тхылъымпIэр зэпиплъыхьурэ жиIащ генералым.
  • — ДызэгурыIуа нэужь, тхы­лъым Iэ щIэддзынщ. Хьэ­ры­пыбзэкIи урысы­бзэкIи. Дякум къыдыхьэнIауэ си гугъэ­къым, абазэхэхэри фэри дызэувэлIап­хъэщ мы Iуэхур. Абазэхэхэм щхьэкIэ умыгузавэ. Абазэхэхэр си псалъэм къеувэлIэнущ, сэ жысIэм фIэкIынукъым. КIыхь­лIыхь мыхъуамэ, арат сызыхуейр, — и кIэн къи­­-            кIы­пауэ илъытэри, пы­гуфIы­кIащ Мыхьэмэт-Iэмин.
  • «НэIибыр щыхуэ­пIа­щIэ­кIэ, Тифлиси Бытырбыхуи я жэуапым сыпэплъэн­къым, тхылъым сэ щIэз­дзынщ Iэ, — жиIащ игукIэ ге­не­ралым. — IэщэкIэ дапэ­лъэщыркъым абазэхэхэм, мы тхылъыр сэбэп къыт­хуэ­хъунри хэлъщ. АдэкIэ зэрыхъури тлъагъунщ…»
  • Генералым и пащхьэ здисым, Мыхьэмэт-Iэмини и щхьэ Iуэхут зэгупсысыр: «Зы­ри хузэфIэмыкIыфэ зытрегъауэ инэрал пащIацэм… Тифлиси ечэнджэщынущ, Бытырбыхуи лIыкIуэ иIуэ­ху­нущ… Абазэхэхэм я пIэ итIысхьэжын, Iэщэр ягъэ­тIы­лъын мурад ящIамэ, угу­фIэн хуейщ, генерал. Абазэхэхэр къэвувыхьащ, Iэпх­лъэпх фщIащ — сыт яхузэ­фIэ­кIыжын? Къыспэрыуэнукъым абазэхэхэр. ФIыщIэ къысхуащIын хуейщ — илъэсипщI хъуауэ садозауэ. Я кум сыдыхьэрэ абазэхэхэмрэ урысхэмрэ зэзгъэ­кIуж­мэ, аращ яхуэс­щIэ­жы­фы­нур. Си щхьэм и фейдэи хэлъщ абы…»
  • — Мырзэбэч, зыми къыд­ди­щIэ хъунукъым урыс генералым деж дызэры­щы­Iар. Уи гум иубыдэ ар! — и тхьэ­кIумэр хуикъузащ Мыхьэмэт-Iэмин и шу гъусэм, гъуэгу техьэжауэ Хьэ­джэхъу шытхым щыдэкIы­жым.
  •  
  • * * *
  • Абазэхэхэм я хасэм хэтхэри жылэ тхьэмадэхэри мэз лъапэм щызэхэувауэ поплъэ генералым. Хэт шущ, хэт лъэсщ. Ешащ псори. Гъэмахуэ шылэщи, пщIэнтIэпсыр къохуэх.
  • — Инэралым зегъэгувэ, щIемыгъуэжауэ пIэрэ? — жаIэ.
  • — Къэсыным сыхьэт ны­къуэщ къэнэжар, — жиIащ Мыхьэмэт-Iэмин. — Фыкъытримыч. ДызэгурыIуащ, ды­зэрызэгурыIуам щыхьэт те­хъуэ тхылъыр хьэры­пы­бзэ­кIи урысыбзэкIи тхауэ къытIэрагъэхьакIэщ. Хасэм хэтхэри тхьэмадэхэри щы­гъуазэ тщIащ тхылъым. Iэ щIэддзын хуейуэ аращ къытхуэнэжыр.
  • — Уи псалъэр ди фIэщ мэхъу, шэч пхуэтщIыр­къым, пэж хъуамэ, арат ды­зыхуейр. Укъагъэгугъэ, пса­лъэ къуатри, укъа­гъэп­цIэж, я псалъэм тебгъуэтэжыркъым, — жиIащ тхьэмадэхэм ящыщ зым.
  • — Узэригугъауэ псори хъутэмэ, нэгъуэщI щыIэт, — Мыхьэмэт-Iэмин игу ирихьа­къым тхьэмадэм и псалъэр. — Дызэригугъауэ хъуатэмэ, апхуэдиз хьэзабым дыхэтынутэкъым… — Iэдакъэ­жьа­уэ ищI­ри, гъуэгум ирип­лъащ нэIибыр. — Къэсащ дызыпэплъэхэр. Инэралыр я пашэщ. ПедгъэжьэнIа хуейкъэ?
  • — ХьэщIэ ди жагъуэкъым дэ, ди щIасэщ, — жиIащ тхьэмадэхэм ящыщ зым. — Нэхъ къэблагъэмэ, шууитI-щы педгъэжьэнщ.
  • Пежьэри, генералыр кърагъэблэгъащ. Жылэм я пащхьэ иуващ нэIибыр.
  • — Тхьэм и нэфI зыщыхуэн жэ­мыхьэт! Хасэм и лIы­кIуэ­хэ! Абазэхэхэм фIы къе­хъу­лIэмэ, нэгъуэщI сылъы­хъуэр­къым сэ. Аращ сызэрыфхэс лъандэрэ сызытелажьэр. Фи пащхьэ ит инэралымрэ сэрэ дызэпсэ­лъащ. Дызэпсэлъа къудейкъым. ДызэгурыIуащ. Абы щыхьэт тохъуэ мы тхы­лъыр. Тхылъыр урысы­бзэ­кIи хьэрыпыбзэкIи тхащ. ТIури зы хьэрфкIи зы псалъэкIи зэщхьэщыкIыр­къым. Хьэрыпыбзэр сэ адыгэ­бзэкIэ фхузэздзэ­кIынщ. Брагъун Ислъам уры­сыбзэ ещIэ. Урысыбзэр абы фхузэридзэкIынущ.
  • НэIибым и псалъэр лIы гъур кIыхь гуэрым IэщIи­хащ. Цей Хьэтырбийт ар.
  • — ФызэрызэгурыIуам щыхьэт техъуэ тхылъыр тхузэ­бдзэкIын и пэ къихуэу зы­гуэркIэ сыноупщIынут, — жи­Iащ Цей Хьэтырбий.
  • — КъызэупщI. Сэ сыбзы­щIы­нуIакъым.
  • — А тхылъым урысхэми Iэ щIа­дза?
  • Цей Хьэтырбий и упщIэр Брагъун Ислъам урысыбзэ­кIэ зэридзэкIащ — генералым къыгурыIуэн щхьэкIэ.
  • Генерал Филипсон къэ­кIуатэри нэIибым бгъурыуващ.
  • — Тхылъым сэри Iэ щIэз­дзащ, ауэ унафэ зыщIынур сэ­ракъым, сэ нэхърэ нэхъы­щхьэхэращ. Ар си пщэ щIыдэслъхьар лъэны­къуитI­ми Iэщэр дгъэтIы­лъын щхьэкIэщ. Ирикъункъэ лъыуэ дгъэжар! Зы махуи дэкIыркъым — дызэ­рыукI зэпытщ. Тифлиси Бы­тырбыхуи къысхуадэну си гугъэщ мы тхылъым Iэ зэ­рыщIэздзар. — И псалъэр иуха нэужь, генералым игу­кIэ жиIащ: «Фэ, абазэхэхэр, Урысейм фрицIыхущ, ар зыщывмыгъэгъупщэ».
  • Цей Хьэтырбий генералым зыхуригъэзэкIащ:
  • — Тхылъым сыт и пэрмэн, Урысейм я пащтыхьым Iэ щIимыдзамэ? НэгъуэщIкIи сыноупщIынущ: Щамил сыт и хъыбар, и Iуэхур сытым тет?
  • — Езыр арэзыуэ, Щамил Урысейм яшащ, и унагъуэри щIыгъущ, — жэуап къитащ генералым.
  • — ГъэщIэгъуэныр къыдже­пIаи!
  • — Езыр арэзыуи?
  • — Арэзыщ. Езым зыкъитащ, — и жэуапым къыщIи­гъуащ генералым. Гупым ящыщ зы нэIибым еуп­щIащ:
  • — Мыхьэмэт-Iэмин, уэ сыт уи мурадыр?
  • — СэркIэ нэхъыщхьэр ды­зэ­рызэгурыIуаращ. Абы щыхьэт тохъуэ мы тхы­лъыр. Мыр зэрытхар хьэрыпыбзэщ, адыгэбзэкIэ фху­зэ­з­дзэкIынщи, щыгъуазэ фысщIынщ. Абы феувэ­лIэ­нуми фемыувэлIэнуми, хуитыр фэращ. НэгъуэщI хэ­кIы­пIэ диIэкъым нобэкIэ — ар зыгурывгъаIуэ. Тхы­лъым сыкъыфхуеджэнщ. Абы щыгъуазэ фытщIын щхьэкIэщ фыщIызэ­хуэт­шэ­сар. Мыращ тхылъым итыр: «Дэ, абазэхэ уэркъхэми, лъхукъуэлIхэми, пщылI­хэми тхьэлъанэ дощI Урысейм дыхуэпэжынкIэ, пащтыхьым и IэмыщIэ зитлъ­хьэн­кIэ, абыи абы и дзэп­щ­хэ­ми я унафэхэм деувэ­лIэн­кIэ, мыхъумыщIагъэрэ щIэпхъаджагъэрэ дымы­лэ­жьынкIэ. ЖыIэмы­даIуэхэр лъэныкъуэ едгъэзынкIэ, абыхэм яхуэфащэ тезыр ятетлъхьэнкIэ. Урысхэм емызэгъхэр зыхэтхункIэ, ди щхьэм къыдэдмыгъэ­кIуеин­кIэ. Урысыдзэм къыхэкIуэ­сы­кIауэ ди лъахэм зыщы­зы­гъэпщкIу хьэхэбасэхэр зы­хэтхужынкIэ, ахэр урыс дзэпщхэм я IэмыщIэ итлъ­хьэжынкIэ».
  • Адыгэхэм я дзэр зэхуос. Сурэтыр Бёлл Джеймс ищIщ. 1840 гъэ

    Мыхьэмэт-Iэмин къыщIи­гъу­жащ: — Мы тхылъым щы­гъуазэ тщIащ урыс дзэпщ­хэр, ахэр акъылэгъу къыддэхъуащ. Инэрал Филипсон тхылъым къыщIи­гъуащ: «Урыс пащтыхьым зэрыхуэпэжынумкIэ абазэхэхэм тхьэлъанэ ящIа нэужь, абы и шэсыпIэ хъун щхьэкIэ, щIалэ цIыкIу пщы­кIуплI анэмэт къытхуа­щIынщ. АбыкIэ хъыбар едгъэщIэнущ урыс пащтыхьым. Ди диным зыри пэрыуэгъу хуэхъунукъым. Хьэ­жыщI е Истамбыл кIуэ­ну­Iамэ, пэрыуэ щыIэнукъым — я гъуэгур занщIэщ, я закъуэ ежьэми е я унагъуэ зыщIа­гъу­ми. Дзэм къулыкъу ща­щIэн щхьэкIэ зыри хагъэзыхьынукъым, ауэ апхуэдэ гукъыдэж зиIэм гулъытэ хуащIынущ. Абазэхэхэм я щIыр зыми къатрихыну­къым, езыхэм къахуонэж псори. Дэтхэнэми и мылъкур къэралым къихъумэнущ. Абазэхэ уэркъхэм я пщылIхэр къытрахыну­къым, абыхэм ящыщ гуэрхэр кIуасэрэ урысхэм я Iэмы­щIэ зралъхьэмэ, ахэр къра­тыжынущ, абы щхьэ­кIэ пщIэ Iахынукъым. Абазэхэхэм унафэщI яхуэхъунухэр урыс дзэпщышхуэм къахуигъэлъэгъуэнущ. Абазэхэхэм я унафэр зи IэмыщIэ илъ урыс къулыкъущIэхэр Мейкъуапэ дэсынущ, абазэхэхэм я Iуэхум ахэр щыхэ­Iэ­бэнур абыхэм хабзэм къемызэгъ гуэр щалэжьам дежщ — ар езы абазэхэхэрами я тхьэмадэхэрами. Тхьэ­лъа­нэ дощI мы тхылъым ит псори дгъэзэщIэнкIэ. Тхьэ­лъанэ дощI Алыхьым и цIэ­кIэ, абы и лIыкIуэ Мухьэмэд бегъымбарым и цIэкIэ, тхьэ доIуэ ИнджылкIэ, Теурэт­кIэ, ЗабурымкIэ, КъурIэ­ным­кIэ. Тхьэм и нэфI къытщыхуэ! Iэмин!»

  • Мыхьэмэт-Iэмин тхы­лъым­пIэ напэр иIэтри, къы­щIигъужащ:
  • — Абазэхэхэм лIыкIуэ фы­къащIащ, мы тхылъымкIэ арэзы фыхъун щхьэкIэ. Си псалъэр щэнейрэ къызды­жы­фIэ: «Ди тхьэлъанэщ!» Нэ­Iи­бым игъэIущахэр зэ­рыгъэкIиящ:
  • — Ди тхьэлъанэщ!
  • АбыкIэ арэзы мыхъуари мащIэтэкъым, я макъым зрамыгъэIэтыщэми. Хуэм-хуэмурэ къызэрыкIащ абазэхэхэр, зыр зым емыдэ­Iуэж хъуащ. ЦIыхур Iэуэ­лъауэ щызэрыгъэхъум, Мыхьэмэт-Iэмин къэгузэващ.
  • — Урыс дзэпщхэри арэзы абыкIэ? — щIэупщIэни къа­хэ­кIащ.
  • — Арэзыщ. Арэзы дыдэщ! Мыарэзы къахэкIакъым.
  • — ГъэщIэгъуэныр къыд­жы­­боIэри! ПцIы къытхуэбупсыркъэ?
  • — СыгушыIэ фи гугъэ?
  • Утыкум къинауэ къыщы­хъуащ Мыхьэмэт-Iэмин.
  • Зы шу къеупщIащ:
  • — ИнджылкIи, ТеурэткIи, нэ­гъуэщI гуэркIи тхьэлъанэ тщIын хуейуэ къытпэбубыдащ. Сыт ахэр зищIысыр? КъыджепIэркъэ!
  • — Чыристан тхылъщ ахэр. Чыристанхэм тхьэ щаIуэнум деж а тхылъ лъапIэхэм теIэбэурэ тхьэлъанэ ящI. — Ар жиIэри нэIибыр егупсысащ: «Абазэхэхэр зэрызехьэ мыхъу щIыкIэ Iуэхум кIэ етын хуейщ. КъызэрыкIмэ, куэдыIуэм щIэупщIэнущ абазэхэхэр».
  • НэгъуэщI гуэркIи ды­но­упщIынут, нэIиб. Уи Iуэху зэрыхъунум дегъэгузавэ. Сыт уи мурад? Щыгъуазэ дып­щIыркъэ, — къеупщIащ хасэм и лIыкIуэхэм ящыщ зы тхьэмадэ.
  • Мыхьэмэт-Iэмин и гум къи­шхыдыкIащ абы и Iупэ­фIэгъу­хэм ящыщ зы:
  • — Шу пашэ къытхуэхъури, Мыхьэмэт-Iэмин дигъэщхьэрыуакъым, дигъэплъэ­къуа­къым. Иджы дэнэкIэ игъазэми, и гъуэгур махуэ ухъу.
  • НэIибыр зыхуеиххэ пса­лъэт ар. Уанэгум здисым, Мы­хьэмэт-Iэмин и псалъэм къыпищащ:
  • — Сэ сыщIэпсэури сыщIэ­ла­жьэри фэращ. Абазэхэхэращ. Дэни сыщреIэ, сыти къысщрырещI, Алыхьыр сигу ихунукъым. Алыхьым и ужькIэ фэращ сиIэр. Тхьэ­лъанэ тщIащ нобэ, ди Iуэ­хум депцIыжынукъым…
  • Генералыр шэсыжащ. ШууитI-щы гъусэ хуащIащ. Гъусэ хуащIахэм къахэплъэ­ри, инэралыр пыдыхьэш­хы­кIащ.
  • — Сыноплъри, урысыфэ птетщ. Хьэмэ сыщыуэрэ? — къеупщIащ щIалэхэм ящыщ зым.
  • — Фэ стет къудейкъым, сыурысщ, — жиIащ щIалэм.
  • — Абазэхэм дауэ укъыщыхута? — игъэщIэгъуащ генералым.
  • Сэракъым къыщыхутар, си адэращ. КъэкIуасэри, абазэхэхэм къахыхьащ, яхэсыхьащ, — жэуап къритащ щIалэм. — Яхэсыхьа къудейкъым: я диным ихьащ, ядэзэуащ. Апхуэдэр щы­ма­щIэкъым Абазэхэм.
  • — Ахэр къыдатыжын хуей­уэ зэрызэдухылIар зэхэпхакъэ?
  • — Зэхэсхащ. Абы фыщымыгугъ: зыми нигъэзэн мурад иIэкъым. Къыватыжынукъым абазэхэхэм… Хьэ­щIэм щхьэкIэ я псэр ятыфынущ абазэхэхэм — игъа­щIэ лъандэрэ къадекIуэкI хабзэщ, а хабзэм ебакъуэр хьэрэм ящI.
  •  
  • * * *
  • Абазэхэхэмрэ урысхэмрэ зэгурыIуэжащ — жыжьэ нэIусащ а хъыбарыр. Псоми къабыл ящIакъым абазэхэхэмрэ урыс дзэпщымрэ зэIэпаха псалъэр. ЦIыхур хьэщIэщым щызэ­рихьэ­лIа­мэ е гъуэгум щызэхуэзамэ, зи гугъу ящIыр аращ. Абазэхэхэм яча лъэбакъуэр ягу ирихьащ бжьэдыгъухэм, къэбэрдейхэм, беслъэнейхэм. Шапсыгъхэм, убыххэм, садз абазэхэм зэра­лъы­тэмкIэ, абазэхэхэр щыуат, дахэ къы­жраIэурэ урысхэм къагъэп­цIауэ арат…
  • Генерал Филипсон, абазэхэхэм екIужа нэужь, и Iи­тIыр зэтедзауэ щысакъым: гъуэг­у-ирегъэщI, мэзыр иреуп­щIыкI, абы и унафэщи, къэзакъхэмрэ абазэхэхэмрэ сату зэдащI, бэзэрым щы­зэ­рохьэлIэ. Аркъудейкъым: дохутыр къахуегъакIуэ, сымаджэ хьэлъэхэр Мей­къуапэ ирегъашэ. Абазэхэхэмрэ урыс сэлэтхэмрэ зэфIмэ, аращ генералыр зыхуейр, ахэр зэгуригъэIуэн щхьэкIэ, сытри илэжьынущ, ар зигу иримыхь къэзакъхэм я пэр щIым щихуэнущ…
  • Абазэхэхэм я нэхъыбэр арэзы хъуащ Мыхьэмэт-Iэмин ича лъэбакъуэмкIэ. Сытым къыхихами, ичащ апхуэдэ лъэбакъуэ: езым зэрилъытэмкIэ, лъыгъажэ зауэм къыхэзышын лъэбакъуэ. МащIэщ а лъэба­къуэм и пэжыпIэм щыгъуазэр. Щыгъуазэщ урыс пащтыхьыр, генерал Филипсон. Кавказым и тет Барятинскэр, езы нэIибыр. Къа­гъэпцIауэ я фIэщ хъуртэ­къым абазэхэхэм, мафIэм къыхэкIащи, ари Тхьэм и фIыщIэщ…
  • Псом нэхърэ нэхъ гузавэр шапсыгъхэмрэ убыххэмрэт: мафIэ лыгъейм и мэр ялъэIэсырт абыхэм. Шапсыгъхэмрэ убыххэмрэ я лIы­кIуэхэр Мыхьэмэт-Iэмин къыхуеблэгъащ. А хъыбарым Абазэхэр зэлъи­щIы­сащ. Генерал Филипсон де­жи нэсащ хъыбарыр — бзэгу­ зыхьын бгъуэтынтэкъэ!
  • Генералым унафэ ищIащ, къэгубжьри:
  • — Шапсыгъхэмрэ убыххэмрэ дэ къыдозауэ. Абазэхэм ихьэну хуиткъым абыхэм я лIыкIуэхэр. Иреубыди, Мейкъуапэ кърырегъашэ. Аращ Мыхьэмэт-Iэмин жефIэнур.
  • (Шапсыгъхэмрэ убыххэмрэ я лIыкIуэхэм яхэтащ Занокъуэ Къарэбатыррэ Бэрзэдж Джырандыкъуэрэ.)
  • Абазэхэм щымащIэкъым шапсыгъхэмрэ убыххэмрэ я лIыкIуэхэр къазэрыхуепсыхар зи гуапэ мыхъуахэр. «Сыт ахэр къыщIэкIуар, къыт­хуаIуэхур сыт? Урысхэм дазэрыгурыIуэж лъандэрэ я зэран къыдэ­кIа­къым, гъуэгу тхурагъэщI, дохутыр къытхуагъакIуэ, ди сымаджэхэм къоIэзэ. Къыдэфыгъуэрэ шапсыгъхэмрэ убыххэмрэ? Дахуэныкъуэкъым, ди ужь иры­рекI, я Iуэху къытхремылъхьэ…»
  • Шапсыгъымрэ Убыхымрэ я лIыкIуэхэр хьэщIэщым ирашащ. Бэрзэдж Джырандыкъуэ и псалъэр жыжьэ къыщыщIидзащ:
  • — Нэху щымэ, дыгъэр къыщIокI, щIымахуэр йокI­ри, гъатхэр къохьэ, абы гъэмахуэр къыкIэлъос. Дунейр шэрхъщи, мэкIэрахъуэ. А дунейм тетщ адыгэхэри. Зы бзэкIэ дыпсалъэми, ди ­акъыл зэтехуэркъым, дызэ­гу­рыIуэркъым, аращ ди мыгъуа­гъэ псори къызы­хэкIыр. Кърурэ пэт пашэ яIэщ. Занокъуэ Сэфарбий зи ужь итар адыгэ лъэпкъхэр зэрызэгуигъэхьэнырщ. КъехъулIакъым. Нэхъ бел­джылыуэ жысIэнщи, и жагъуэгъухэм кърагъэхъу­лIа­къым. Ди жагъуэгъухэращ лъакъуэпэщIэдз къыт­хуэзыщIыр, дызэгурызы­мыгъаIуэр.
  • — Узахуэщ, Джыранды­къуэ. Акъылэгъу сыбдохъу, — жиIащ Мыхьэмэт-Iэмин.
  • НэIибым игукIэ жиIэр нэгъуэщIт: «Сызыхуейр къез­гъэщIащ абазэхэхэм. Езыхэм я пщIыхьэпIэ къыхэхуэнутэкъым, сэ ягу къэз­мыгъэкIатэмэ. Езгъэ­кIужа­къэ урысхэм! Аращ шапсыгъхэмрэ убыххэмрэ ягу темыхуэр. Iуэхур сэ къыс­тев­мыщIыхьыж: сэ сыф­хэ­кIыжын мурад сщIакIэщ — си шым уанэ теслъхьащ. Лъэ­рыгъым сиувэмэ, ма­кIуэ­ри мэлъей жыхуаIэр сэращ».
  • Мыхьэмэт-Iэмин и пса­лъэм къыпищащ:
  • — Алыхьым и Iэмырщ псори. Абазэхэхэр я пIэ итIыс­хьэжащ, урысхэм екIужри. Щапхъэ зытрахым хуэдэщ абазэхэхэр. Занокъуэ Сэфарбий и чэзум деувэлIа­тэмэ, иужькIэ ди щхьэм къри­кIуа псор ди нэгу щIэ­кIынутэкъым.
  • НэIибым и псалъэр абы нэ­сауэ, хьэщIэщым зы щIа­лэ къыщIэпкIащ.
  • — Сыт ар?
  • — Къэзакъ щууипщI къо­кIуэ. Плъырхэм ялъэгъуащ.
  • — Сыт къызытекIухьар. Фа­пежьи, къевгъэблагъэ, — жиIащ нэIибым.
  • Шу прагъэжьа щхьэкIэ къэ­закъхэм къеблэгъэн ядакъым.
  • — Къеблэгъэн дэнэ къэна, епсыхын ядэркъым. Уэращ къызыкIэлъыкIуар, захуэ­гъазэ, — щIэх дыдэ къагъэзэ­жащ къэзакъхэм прагъэжьа щIалэхэм.
  • — ЕмыкIу сыкъэвмыщI, — яжриIащ нэIибым Къарэбатыррэ Джырандыкъуэрэ. — КъыщысщIэупщIакIэ, за­хуэзгъэзэн хуейуэ къыстохуэ. Зызгъэгувэнкъым, — жери Мыхьэмэт-Iэмин хьэ­щIэ­щым икIащ.
  • Къэзакъ шу зыбгъупщI щытт куэбжэпэм, абазэхэхэри адэ-мыдэкIэ щызэхэтт.
  • — Фыкъеблагъэ. Щхьэ фемыпсыхрэ? — жиIащ нэIи­бым.
  • — ДопIащIэ, депсыхыну­къым. Генерал Филипсон тхылъ къыпхудигъэхьащ.
  • Тхылъыр къаIрихащ къэзакъхэм. Урысыбзэ зыщIэ абазэхэ щIалэм IэщIилъ­хьащ тхылъыр:
  • — Къеджэ. Инэралым къитхыр ящIэн хуейщ псоми.
  • Генерал Филипсон къитхырт:
  • «Шапсыгъхэмрэ убыххэмрэ я шу пашэхэр уи деж зэ­рыщыхьэщIэм щыгъуазэ сыхъуащ. Ахэр ди бийщ дэ. Абазэхэхэм я нэIибым и унэ ихьэ хъунукъым ахэр. Абы­кIэ дызэгурыIуауэ щытащ, уи псалъэм щхьэ уеп­цIыж­рэ? Фи хабзэм сыщыгъуазэщ сэ: фи хьэщIэхэр фубыду къызэрытхуэвмышэнур сощIэ. Уи унэ иумыгъэс ахэр. Зэребгъэжьэжыр нэз­гъакIуэ къэзакъ шухэм я нэкIэ ялъагъун хуейщ. Абазэхэм къихьэ хъунукъым шапсыгъ тхьэмадэхэри убых дзэпщхэри — апхуэдэ псалъэ зэIытхатэкъэ? Пса­лъэм утемытыжынумэ, си нэщIыбагъкIэ апхуэдэ блэжьынумэ, дяпэкIэ дызэрыпхущытынур нэгъуэщIущ. Генерал Филипсон».
  • КъыкIэлъыкIуэнущ
  •  
  • ЗэзыдзэкIар
  • КЪАРМОКЪУЭ
  • Хьэмидщ.